หนังสือธรรมจักษุ ประจำเดือน เมษายน 2549

ธรรมจักษุ ประจำเดือนเมษายน 49

หน้าปก ธรรมจักษุ ประจำเดือน เมษายน 2549

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

นิตยสารทางพระพุทธศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดของไทยฉบับแรกออกเมื่อเดือนตุลาคม2437

เรื่อง
“ พระพุทธศาสนาในโลกปัจจุบัน ”

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

โดย......พิพัฒน์ บุญยง

ปีที่ 90 ฉบับที่ 7 เมษายน 2549

พระพุทธศาสนาในโลกปัจจุบัน
ประเทศภูฐาน

พิพัฒน์ บุญยง แปลและเรียบเรียง

วัชรยานมรดกทางศาสนาของภูฐาน

     พระพุทธศาสนานิกายวัชรยานได้ซึมซับและหล่อหลอม ตัวเข้าเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับวัฒนรรมและวิถีชีวิตของชาวภูฐานอย่างลึกซึ้งและแนบแน่นจนแยกไม่ออก จริง ๆ แล้วอาริยะธรรมอย่างที่เรารู้จักในภูฐาน เริ่มต้นในศตวรรษที่ ๗   พร้อมกับการสถาปนาวัดที่ศักดิ์สิทธิ์ ๒ วัด   คือวัดคะยิกชู ลาคัง (Kyichu Lhakhang) และวัดจัมเป ลาคัง (Jampe Lhakhang) ในปาโร (Paro) และบัมถัง (Bamkthang) เป็นที่กล่าวกันว่า   ประเทศภูฐานได้เริ่มรู้จักและยอมรับนับถือพระพุทธศาสนา   ก่อนการสร้างวัดที่เก่าแก่ที่สุด ๒ วัดในศตวรรษที่ ๗ ดังที่ได้กล่าวมาแล้วข้างต้นเสียอีก   ซึ่งเป็นเรื่องที่ต้องยกความดีความชอบให้แก่พระมหากษัตริย์ คือพระเจ้าซองส์เท็น แคมโป (Songsten Campo) แห่งทิเบต   โบราณสถาน เอกสารเก่าแก่ รวมถึงการเล่าเหตุการณ์ในอดีตปากต่อปาก สามารถยืนยันและเชื่อมโยงปะติดปะต่อเรื่องราวเหล่านี้ ย้อนหลังไปในอดีตถึง ๒-๓ร้อยปี   ถึงอย่างไรก็ตาม พระพุทธศาสนาก็ได้หยั่งรากลงอย่างมั่นคงในภูฐาน ตั้งแต่ศตวรรษที่ ๘ เป็นต้นมา เมื่อท่านปัทมสัมภวะ (Padmasambhava) ผู้บูชาลัทธิเทพเจ้าแห่งนิกายวัชรยาน   ชาวอินเดียผู้ยิ่งใหญ่   ได้มาเยือนประเทศภูฐานหลายครั้ง     และได้ทิ้งมรดกวัฒนธรรมประเพณีอันมีค่าอ้นหาที่เปรียบมิได้   ไว้ให้แก่ประเทศภูฐาน    ท่านปัทมะสัมภวะ หรือที่ชาวประชาเรียกท่านว่า ท่านคุรุ ริมโปเช ( Guru Rimpoche) ได้นำลัทธิวัชระยาน หรือพระพุทธศาสนานิกายวัชรยานมาสู่ทิเบตและภูฐาน และได้รับการเคารพนับถือสูงยิ่งโดยชาวภูฐาน   ว่าเป็นพระพุทธเจ้าองค์ที่ ๒ พร้อมทั้งสถานที่ต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับพระองค์ อย่างเช่นที่ที่พระองค์ได้เคยประทับบำเพ็ญสมาธิ ที่ที่ควรได้รับการเคารพบูชา ที่ที่ควรไปเยี่ยมเยียน โดยนักแสวงบุญจากทั่วประเทศ
     ความเจริญเติบโตที่สำคัญ ๆ ของพระพุทธศาสนาในขั้นต่อไป เริ่มด้วยการสถาปนาหรือก่อตั้งนิกายดรุกปา กักยุปะ (Drukpa Kagyupa) ขึ้นในพระพุทธศาสนา นิกายที่ตั้งขึ้นมาใหม่นี้ ได้กลายเป็นนิกายย่อยของนิกายกักยุปะ (Kagyupa) หนึ่งในนิกายใหญ่ ๔ นิกาย ของพระพุทธศาสนาแบบทิเบต   ที่ก่อตั้งขึ้นโดยท่าน ชังปา จาเร เยสเซ ดอรเจ (Tsangpa Jarey Yeshey Dorje) (1161-1211) ในทิเบตภาคกลาง   ในช่วงระยะเวลา ๕0 ปีแรกของศตวรรษที่ ๑๓ ท่านฟาโจ ดูกอม ซิงโป ( Phajo Dugom Shingpo) สาวกผู้ศรัทธาในนิกายนี้   ได้เดินทางมายังภูฐาน    และได้สถาปนาลัทธิ ดรุกปา กักยุปะ (Drukpa Kagyupa) ดังนั้นพอล่วงมาถึงศตวรรษที่ ๑๗ ลัทธิดรุกปาก็ได้รับการสถาปนาเป็นศาสนาประจำชาติภูฐานอย่างสมบูรณ์ โดยท่านซับดรุง นะวัง นัมกเยล (Shubdrung Nawang Mumgyel) ซึ่งได้ทำการรวมชาติให้เป็นปึกแผ่นไปพร้อมกันด้วย   ตราบถึงปัจจุบัน ลัทธิดรุกปา กักยุปะ   ก็ยังคงเป็นศาสนาประจำชาติต่อเนื่องกันมา   จนเป็นประเทศที่พระพุทธศาสนามีอิทธิพลเหนือประชาชนชาวภูฐาน ถึงกระนั้นก็ตาม นิกายนะยิงมาปะ(Nyingmapa sect) ก็ยังสามารถเรียกศรัทธาจากประชาชนได้มากเหมือนกัน   และก็มีการปฏิบัติตามอยู่ทั่วไป      ชื่อพื้นเมืองของประเทศ ที่ชาวบ้านเรียกขานประเทศของตนเองว่า “ดรุก ยูล” (Druk Yul) จึงมีความหมายว่า “ประเทศของดรุกปา” ซึ่งแปลงมาจาก   “นิกายดรุกปา” ของพระพุทธศาสนานั่นเอง
     ในขณะที่กระแสความประทับใจของประชาชนส่วนมาก ที่มีต่อคำสอนที่เป็นจริงตามหลักสากลนิยมของพระพุทธศาสนา   ที่เขานับถือกันมาตามประเพณี เป็นไปอย่างกว้างขวางอยู่นั้น ก็เกิดมีคามรู้สึกว่า ถ้าไม่เป็นปรปักษ์   ก็คงจะต้องมีความคลุมเครือไม่ชัดเจน   ต่อคำสอนของพระพุทธศาสนานิกายวัชรยานเป็นอย่างมาก ในสายตาของคนอกศาสนาบางพวกเห็นว่าพระพุทธศาสนานิกายวัชระยาน   กำลังอยู่ในภาวะที่เสื่อมโทรม พร้อม ๆ กันนั้นนักปราชญ์ในยุดแรกบางคน   ก็ตัดสินว่า พิธีกรรมของนิกายวัชระยานไม่ค่อยจะมีคนเข้าใจหรือรู้เรื่องเท่าไรนัก   นอกจากผู้ก่อตั้งเท่านั้นที่รู้เรื่องราวดี ว่าเป็นการบูชาปีศาจและแม่มดลึกลับ การสำเหนียกผิด ๆ เป็นสิ่งทีเกิดขึ้นได้ง่าย แม้บางครั้งจะมีการโอ้ดวดทับถมกันเพื่อให้เกิดความรุนแรง จนถึงกับมีเหตุการณ์เลือดตกยางออก และการจินตนาการหรือใช้สัญลักษณ์ทางเพศเป็นเครื่องมือก็ตาม   ล้วนแต่เป็นสิ่งที่ห่างไกลจากเหตุแห่งความสุข และสร่างซาจากความหลงผิด ในคำสอนของพระพุทธศาสนานิกายเถรวาท หรือแม้ของคำสอนในอีกรูปแบบหนึ่ง ของพระพุทธศาสนานิกายมหายาน แต่สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นความสำเหนียกผิด อันเกิดจากสมมติฐานที่ผิด   และเรื่องนี้ก็ไม่ได้รับความช่วยเหลือจากข้อเท็จจริงที่ว่า ผู้ปฏิบัติตามหลักวัชระยาน     โดยเฉพาะอย่างยิ่งในอดีต สามารถที่จะเผยความรู้และทักษะของเขาได้อย่างเสรี    แต่ก็ไม่สามารถจะทำอย่างนั้นได้เลย
     ทั้ง ๆ ที่เป็นเรื่องตรงกันข้ามกับสิ่งที่ประกฎออกมาภายนอกให้เห็นกันอย่างจะแจ้ง   ลัทธิคำสอนของพุทธศาสนานิกายวัชระยาน   และนิกายดรุกปา กักยุปะ   ก็ได้ลงรากปักฐานอย่างมั่นคงในหลักคำสอนพื้นฐานของพระพุทธศาสนา   โดยเฉพาะอย่างยิ่งอริสัจสี่และมรรคมีองค์แปด การถึงไตรสรณะคม ความสำคัญของปัญญา และความมีเมตตาธรรมเป็นต้น
     ถึงอย่างไรก็ตาม พระพุทธศาสนานิกายวัชระยาน ก็ยังแตกต่างจากคำสอนของพระพุทธศาสนาที่เคยปฏิบัติกันมาในอดีต   จนกลายเป็นจารีตประเพณีในหลักสำคัญบางประการ ประการที่ ๑ ก็คือพระพุทธศาสนาแบบเดิมเน้นว่า ทางไปพระนิพพานเป็นกระบวนการอย่างหนึ่ง   ในการทำใจให้บริสุทธิ์จากกิเลสและสิ่งอันเป็นปฏิปักษ์ ขัดขวางทางบรรลุธรรมทั้งหลาย ปฏิบัติขัดเกลาจิตให้สะอาดปราศจากมลทิน เพิ่มพูนทานศีลสมาธิปัญญาให้บริบูรณ์ เพื่อบรรลุถึงสภาวะแห่งจิตทีเพียบพร้อมด้วยคุณสมบัติ   ที่จะบรรลุพระนิพพานในอนาคต
     สิ่งที่แตกต่างกันอย่างชนิดหน้ามือเป็นหลังมือ ก็คือหลักของนิกายวัชระยานที่ว่า เราทั้งหลายต่างก็เป็นบุคคลที่มีสติปัญญาและความสมบูรณ์พร้อมอยู่แล้วโดยธรรมชาติ และเราก็เพียงแต่รับรู้เรื่องนี้และกำหนดบทบาทของเราว่าเป็นเสมือนเทวดา   เพราะฉะนั้น ขั้นสุดท้ายหรือจุดหมายปลายทางที่แท้จริง ก็คือจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลง และการเปลี่ยนแปลงหรือการถ่ายเทอัตตาปกติ ของบุคคลในการประพฤติปฏิบัติตามหลักพระพุทธศาสนานิกายวัชระยานนี้    ย่อมได้รับความสำเร็จเป็นเบื้องแรก โดยผ่านกระบวนการของสมาธิและกระบวนการเพ่งพิจารณาให้ได้วิสัยทัศน์ โดยใช้เครื่องมือการทำสมาธิมากมายอย่างไม่น่าเชื่อ อย่างเช่น การร่ายมนต์ (Mantras), การแสดงท่า (Mudaras) , การกำหนดพื้นที่ (Mandalas), การเต้นรำใส่หน้ากาก และการเป็นเจ้าภาพประกอบพิธีกรรมที่ลึกลับซับซ้อน และโดยการใช้สัญลักษณ์การปฏิบัติธรรม   และหัวใจสำคัญของการปฏิบัติธรรม ก็ควรเป็นไป เพื่อก่อให้เกิดและหรือการสร้างอัตตาสมบูรณ์ อันอยู่ในภพที่สมบูรณ์
     ปรัชญาของวัชระยานประกาศไว้ชัดเจนว่า ความจริงแล้ว ไม่มีใครหรือผู้ใดที่ต้องการจะทำให้ตัวเองถูกปราบพยศให้หมดกิเลสหรือถูดทำให้หดหายกลายเป็นอนัตตา แต่พลังของความปรารถนาของเราสามารถที่จะถูกจัดให้เข้าสู่ช่องทางที่ถูกต้องเหมาะสม   เพื่ออบรมบ่มเพาะเจาะมุ่งไปสู่สัมฤทธิผล   ตามที่บุคคลได้ตั้งความปรารถนาไว้อย่างมีประสิทธิภาพ   แต่คุณสมบัติที่สำคัญประการหนึ่ง   เกี่ยวกับเรื่องนี้ก็คือว่า   เหตุจูงใจของบุคคลผู้นั้น   จะต้องเป็นเหตุจูงใจที่บริสุทธิ์   เมื่อได้รับอิสรภาพที่จะใช้   แม้แต่ความอยากที่เราปรารถนาที่จะข้ามพ้นอย่างนี้แล้ว ยังมีหลุมพรางที่เป็นอันตรายอยู่มากมาย   ในขณะที่ข้อปฏิบัติดังกล่าวถูกนำมาใช้   เพื่อพิจารณาความถูกต้องในความหมกมุ่นของตนอง   เพราะฉะนั้น เรื่องที่เป็นกระบวนการทางจิต   ที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง   ก็คือบทบาทของพระอาจารย์ หรือที่เรารู้จักในนามของ “ลามะ” (Lama) ผู้ริเริ่มนำสาวก   เข้าสู่ข้อปฏิบัติอันลี้ลับ     และเข้าสู่ความหมายที่ซ่อนอยู่ภายในของรูปปั้นของแนวคิด และของพิธีกรรมทั้งหลายทั้งปวง ในพระพุทธศาสนานิกายวัชระยานนั้น   บทบาทที่สำคัญที่สุดที่ลามะจะต้องปฏิบัติ   สามารถจะเห็นได้จากข้อเท็จจริงที่ว่า นอกเหนือไปจากการถึงพระพุทธเจ้า พระธรรม   และพระสงฆ์เป็นสรณะที่พึ่งที่ระลึกแล้ว   ลามะเองจะต้องแสวงหาที่พึ่งในพระลามะผู้ที่เราถือว่า   เป็นตัวแทนอุดมการณ์ชาวพุทธทั้งมวลด้วย
     เมื่อได้รับมอบความสำคัญในการมีทัศนะญาณในพระพุทธศาสนานิกายวัชระยาน ก็ย่อมไม่เป็นเรื่องประหลาดใจ   ที่ความจริงพื้นฐานหลายอย่างของพระพุทธศาสนา   ได้ถูกนำมาแสดงโดยแฝงไว้ในสัญลักษณ์ต่าง ๆ   แต่ในเฉพาะกรณีที่มีความหมายแตกต่างกันโดยสิ้นเชิง และในโอกาสทีมีความน่าประทับใจ การใช้สัญลักษณ์ที่สลับซับซ้อนเช่นนั้น   มีมากมายเหลือเกินจนทำให้เกิดการสับสน   ทำให้ผู้ที่ไม่ตระหนักในเรื่องความหมายที่ลึกซึ้งหลงทางได้    ตัวอย่างเช่น การรวมกันของคุณภาพของปัญญาทีสมบูรณ์   กับวิธีการที่มีความชำนาญ    ซึ่งจะก่อให้เกิดความสุขจากการตรัสรู้ ก็เขียนด้วยสัญลักษณ์ที่เป็นแบบกราฟิกในพระพุทธศาสนานิกายวัชระยาน    เป็นรูปเทพบุตรและเทพธิดากอดรัดกันด้วยความรักอย่างดูดดื่ม
     การใช้สัญลักษณ์ในพระพุทธศาสนานิกายวัชระยาน   อย่างมากมายและกว้างขวางนี้   พบว่าเป็นการแสดงออกอย่างธรรมชาติ   ทั้งในด้านศิลปะและวัฒนธรรม   ตัวอย่างที่เห็นได้ชัด เช่น อิทธิพลของวัชระยานสามารถมองเห็นได้เกือบจะในทุกแง่มุมของงานฝีมือ   หรือความชำนาญงานประจำชาติ ๑๓ ประการ    หรือ Zori chusumc   และก็มีดาษดื่นในงานจิตกรรมฝาผนัง ในงานแกะสลัก งานโลหะ และงานปั้นดินเหนียวตลอดจนงานจิตกรรมแกะสลักหิน    สิ่งจูงใจทางด้านศาสนาตามประเพณี และความนิยมใช้เสื้อผ้าที่มีสีสัน   ก็เหมือนกัน เห็นได้ทั่วไปในเครื่องนุ่งห่มของชาวภูฐาน   งานประเพณีของประชาชนภูฐาน และประเพณีเต้นรำสวมหน้ากาก รวมถึงละครเชิดชูศีลธรรม   นับว่าเป็นการแสดงออกถึงอุดมคติและคุณค่าของพระพุทธศาสนาฝ่ายวัชระยานทั้งสิ้น
     อิทธิพลของพระพุทธศาสนานิกายวัชระยานนับตั้งแต่กึ่งศตวรรษที่ ๘ เป็นต้นมา ได้สร้างรูปลักษณ์ทางประวัติศาสตร์และโชคชะตามาสู่จุดหมายปลายทางของประเทศชาติ   อย่างที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน   ที่ไม่อาจเปลี่ยนแปลงเป็นอย่างอื่นได้ และได้มีผลกระทบที่ตราตรึงติดแน่น อยู่ในใจที่ก่อให้เกิดปัญญาความสว่างไสวในวิถีชีวิต   ของชาวภูฐานอย่างไม่อาจลบเลือนได้ ส่งผลกระทบต่อ เกือบจะทุกสิ่งทุกอ่างตั้งแต่ศิลปะ วัฒนธรรม   การฝีมือที่ชำนิชำนาญต่อระบบการทำงาน   ตลอดจนการปกครอง การละเล่นเต้นรำระบำพื้นเมือง   กระทั่งแบบฉบับของสถาปัตยกรรม   ความสำคัญและความถูกต้องตรงกับความต้องการของพระพุทธศาสนา   ไม่ลดน้อยถอยลงไปแม้ในปัจจุบัน    คุณค่าและจารีตประเพณีของพระพุทธศาสนา ยังคงแพร่หลายสู่ทุกแง่มุมของวัฒนธรรมและจริยธรรมของชาวภูฐาน

********

บทความพิเศษ
หนึ่งในบทความทางวิชาการของธรรมจักษุ

เรื่อง
“ โลก สุข เศร้า เคล้าบ้า ”

พิมพ์ลงในนิตยสาร “ธรรมจักษุ”

โดย......พิพัฒน์ บุญยง

ปีที่ 90 ฉบับที่ 7 เมษายน 2549

โลก สุข เศร้า เคล้าบ้า

พิพัฒน์ บุญยง แปลและเรียบเรียงจากเรื่อง
It’ a Glad, Sad, Mad World
โดย WALTER KIRN

“สถานที่และระยะเวลาตลอดจนสภาพที่เราดำรงชีวิตอยู่ เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เราเกิดความรู้สึกว่าดีหรือไม่ดี”

     แทบเป็นไปไม่ได้เลย ที่คนส่วนใหญ่ในประเทศที่ร่ำรวยจะสามารถเข้าใจว่าคนยากจนอย่างแสนสาหัส ที่อาศัยอยู่ในกระต๊อบหรือบนฟุตบาท จะรอดชีวิตอยู่ได้ในนครกัลกัตตา นครที่ใหญ่ที่สุดเป็นลำดับ 3 ของอินเดีย คนยากจนเหล่านี้ มีโอกาสน้อยมากที่จะได้ดื่มน้ำกินอาหารที่สะอาดหรือแม้แต่จะได้รับการบริการทางสุขภาพ ท่ามกลางความสกปรกโสโครก ผู้คนแออัดยัดเยียดเชื้อโรคชุกชุม จะต้องคลุกคลีอยู่กับความทุกข์ยากลำบากแสนเข็นที่ไม่มีใครสามารถจะคาดเดาได้ว่าจะหลุดพ้นได้เมื่อไร ซึ่งถ้ามองจากมุมมองของผู้ที่มีบ้านอยู่อย่างสะดวกสบาย มีอาหารการกินอย่างอุดมสมบูรณ์แล้ว สภาพการณ์ดังกล่าวเป็นสิ่งที่ผู้อยู่ดีกินดีอย่างพวกเขาไม่คาดคิดว่าจะเกิดขึ้นได้ในชีวิตของเขา   และอีกอย่างนึ่งที่เขาไม่คาดคิดเช่นเดียวกับเรื่องนี้ก็คือ    ตามทัศนะของนักค้นคว้าท่านหนึ่งที่ใช้วิธีการจัดลำดับความสุขของมนุษย์โดยแบ่งเป็นลำดับขั้นตามตัวเลขน้อยไปหามากเป็น 7 ขั้น คือ ขั้นที่ 1 ขั้นที่ 2 ขั้นที่ 3 จนถึงขั้นที่ 7 นักค้นคว้าท่านนี้จัดพลเมืองกัลกัตตาที่ยากจนดังกล่าว ว่ามีความสุขอยู่ในลำดับหรือขั้นที่ 4 หมายความว่าคนกลุ่มนี้ มีความสุขกว่าคนที่อยู่ในลำดับที่เรียกไม่มีความสุขเลยเพียงเล็กน้อยเท่านั้น   และแน่นอน นั่นก็คือว่า มีความสุขกว่าคนที่เพียงแต่คาดหวัง การสันนิษฐานเบื้องหลังการค้นพบครั้งนี้ แน่นอน ก็คือความสุขนั้นเอง   เปรียบเหมือนนักกีฬาโอลิมปิกที่แข่งสเกตที่ผู้ตัดสินให้คะแนนเป็นลำดับตัวเลขทุกคนเมื่อถึงเส้นชัย โดยผู้ตัดสินไม่จำเป็นจะต้องมาจากประเทศเดียวกันหรือพูดภาษาเหมือนกันกับนักกีฬาที่เขาติดสินให้คะแนน
     Robert Biswas-Diener ได้ทำงานอย่างสุดความสามารถกับบิดาของเขา Ed Diener ซึ่งเป็นนักจิตวิทยาประจำมหาวิทยาลัยแห่งรัฐ Illinois เพื่อประเมินค่าสิ่งที่เขาเรียกว่า .”การอยู่ดีกินดีส่วนบุคคล” (Subjective Well-Being) หรือเรียกสั้น ๆ ว่า SWB ของประชาชนรอบโลก จากเผ่า Masai Warriors .ในอาฟริกาตะวันออกจนถึงเผ่านักล่า Inughuit ใน Greenland ภาคเหนือ เชิญพวกเขามาตอบคำถามเกี่ยวกับอารมณ์ความรู้สึก และทัศนะต่อชีวิต ผลของคำตอบได้นำพวกเขาไปสู่บทสรุปกว้าง ๆ ประการหนึ่งก็คือ มนุษย์เรานั้นไม่ว่าจะอยู่ที่ไหนส่วนใดของโลก และเกือบไม่จำเป็นต้องเกี่ยวกับว่าเขาอยู่กันอย่างไร ก็จะเป็นผู้ที่ “ถูกกำหนดไว้ก่อนแล้วว่าให้อยู่อย่างเป็นสุข” ตามคำกล่าวของ Deiner ผู้บิดา
     Deiner คิดถึงความลำเอียงข้อนี้ว่าเป็นเสมือน “พรสวรรค์” ที่วิวัฒนาการได้มอบให้แก่มนุษยโลก เพื่อช่วยทำให้มนุษย์เรามีการปรับตัว ให้เกิดความเจริญรุ่งเรือง โดยการพยายามทำให้เหตุแวดล้อมต่าง ๆ มีความเท่าเทียมกันตามสถานะภาพ แต่ยังมีทฤษฎีอื่นอีกหลายทฤษฎี   Deiner กล่าวต่อไปว่าบางทีอาจเป็นเพราะว่ามนุษย์เรา “รวมตัวเป็นสังคม” โดยคิดว่า “เพื่อที่จะช่วยให้การทำหน้าที่ของสังคมเป็นไปด้วยความเรียบร้อย” อันจะทำให้สังคมเกิดความสงบสุข     ถึงอย่างไรก็ตาม ไม่ว่าเหตุผลของ “พรสวรรค์” นี้จะเป็นอะไร   ประโยชน์ของมันก็ดูเหมือนว่าไม่สามารถแผ่กระจายไปทั่วโลกอย่างเท่าเทียมกัน
     ตัวอย่างที่มองเห็นชัดเจนก็คือ ผู้คนแถบลาตินอเมริกาเป็นประชาชนกลุ่มหนึ่งในบรรดาประชาชนที่มีความสุขที่สุดในโลกตามรายงานที่ได้ศึกษาครั้งแล้วครั้งเล่า จากการสำรวจของนักศึกษาระดับวิทยาลัยหลายแห่งในช่วงเวลาหลายทศวรรษกลางปี 1990 ได้เปรียบเทียบให้เห็นสิ่งที่เขาเรียกว่า ความแตกต่างระหว่างชาติที่ยืนยันได้และจัดลำดับให้ประเทศ เปอร์โตริโก ประเทศโคลัมเบีย และประเทศสเปนว่าเป็น 3 ประเทศที่เต็มไปด้วยความปีติยินดีร่าเริงบันเทิงใจที่สุด เรื่องนี้อาจทำให้คนที่ทำให้ความสุขมีค่าเท่ากันกับโทรทัศน์จอแบน และตู้เย็นที่มีประตูสามารถสลัดก้อนน้ำแข็งได้ แต่ไม่ใช่ Ed Deiner สำรับเขาเห็นว่า   จิตวิญญาณ อันสูงส่งของชาวเปอร์โตริโกและชาวโคลัมเบียที่ล้วนค่อนข้างจะยากจนเหล่านั้น มีต้นตอมาจาก “นิสัยใจคอที่มั่นคงเด็ดเดี่ยวเชื่อถือได้” ซึ่ง “ได้ถูกปลูกฝังจนหยั่งรากลึกอยู่ในของวัฒนธรรมทีเกี่ยวกับคุณค่าของความเชื่อในแง่มุมต่าง ๆ ของชีวิตโดยทั่วไปว่าเป็นสิ่งที่ดีงาม. แปลว่า: ชาวลาตินอเมริกันเป็นพวกที่มีคามสุขมากกว่า เพราะเขามองชีวิตด้านที่อาบด้วยแสงอาทิตย์
     การมองชีวิตด้านดังกล่าวดูเหมือนไม่เป็นที่นิยมชมชอบสำหรับผู้คนในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้   โดยเฉพาะ 5 ประเทศที่ตั้งอยู่ส่วนใต้สุดของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คือประเทศญี่ปุ่น จีน เกาหลีใต้ ซึ่งอยู่นอกเหนือจากความไม่เป็นสุข Diener รายงานว่า “พวกเราได้พบว่าประชาชนในทวีปเอเชียตะวันออกมีแนวโน้มว่าเป็นดินแดนที่แย่ที่สุดในการดำเนินชีวิตของประชาชนเมื่อคำนวนตามความพอใจในความเป็นอยู่”
     นั่นอาจเป็นการสะท้อนให้เห็นคามแตกต่างในความคาดหวังตามวัฒนธรรมที่ปฏิบัติติดต่อกันมา Shinobu Kitayama ศาสตราจารย์ด้านจิตวิทยาประจำมหาวิทยาลัยมิชิแกน ผู้ทำการค้นคว้า เรื่องความเกี่ยวพันระหว่างวัฒนธรรมและการอยู่ดีกินดี กล่าวว่า “อเมริกันผิวขาวเห็นว่าความสุขเป็นจุดหมายปลาย ทางสำหรับพวกเขา แต่คนอาเซีย ตั้งแต่เกิดมา ได้รับการฝึกฝนให้มองชีวิตในด้านลบสำหรับตัวเขาเองคือเกิดมาก็มีทุกข์ติดตัวมาด้วย ปรัชญาเรื่องนี้แผ่ขยายสู่ทัศนะเกี่ยวกับความสุขของคนเอเชียทั้งมวล ซึ่ง Kitayama เห็นว่าเป็นศิลปะการหาเหตุผลที่ถูกต้องอย่างน่าทึ่งที่สุดประการหนึ่ง เมื่อเร็ว ๆ นี้ เขาได้ขอให้เพื่อนนักศึกษาชาวอเมริกันและชาวญี่ปุ่น บรรยายเรื่องความสุขให้ฟังทั้งในแงบวกและแง่ลบ นักศึกษาชาวอเมริกันบอกได้แต่เพียงว่า ความสุขเปรียบเสมือนความดีอันบริสุทธิ์ แต่นักศึกษาชาวญี่ปุ่นได้ชี้ให้เห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่าถึงข้อเสียของความสุข ตัวอย่างเช่น ทางที่จะนำบุคคลให้ประสพความสุขได้แต่ก็นำมาซึ่งความอิจฉา ซึ่งนั่นก็อาจเป็นส่วนหนึ่งของความสุขสำหรับคนอเมริกันรุ่นใหม่โดยเฉลี่ยเท่านั้น แต่สำหรับชาวเอเชียโดยทั่วไปแทบจะมองไม่เห็นคุณค่าของความสุขส่วนบุคคลที่มักจะทำให้ครอบครัวหรือความกลมเกลียวในหมู่คณะต้องแตกสลาย   Kitayama กล่าวว่า “ความสุขของชาวเอเชียเป็นความสุขที่มุ่งถึงความอยู่เย็นเป็นสุขของสังคมโดยรวมมากกว่า” เมื่อถูกขอร้องให้ประเมินความสุขของพวกเขาในการสำรวจครั้งนี้ Kitamiya อธิบายว่า คนอาเซียโดยธรรมชาติจะประเมินค่าตนเองในทำนองที่เรียกว่า ถ่อมตัว คือต่ำต้อยกว่าที่เป็นจริง และเพราะฉะนั้น จึงได้คำตอบที่ไม่ชัดเจน ว่าพวกเขาไม่มีความสุขจริง ๆ หรือ หรือเป็นเพราะเพราะว่าถ่อมตัวในการที่ตอบไปอย่างนั้น จริง ๆ แล้ว ความสุขเฉพาะตัวอาจไม่ใช่สิ่งที่ชาวอาเซี่ยนทั้งหลายแสวงหาอย่างแท้จริงก็ได้
     แต่เรื่องดังกล่าวก็อาจเปลี่ยนแปลงได้   ตลอดเวลาที่ผ่านมา 50 ปี อาเซียได้ผ่านช่วงเศรษฐกิจตกต่ำ และการปรับปรุงทางการเมืองให้ทันสมัยขึ้น ความเป็นไปได้ที่จะก่อให้เกิดความมั่งคั่งใหม่ ๆ ก็เปิดโอกาสใหม่ ๆ ทั่วไปแก่ชาวเอเชียทั้งมวล ถึงกระนั้นก็ตาม โอกาสสำหรับการเลือกหรือตัดสินใจมีมากมายจนไม่รู้ว่า จะซื้อขายอะไรดี จะทำงานที่ไหนดี จะแต่งงานกับใครดี เหล่านี้ได้เดินทางมาถึงทางตัน หรือจุดขัดแย้งเฉียบพลันที่มีวัฒนธรรมเก่าที่เรายึดถืออยู่ภายในจิตใจ เพราะยึดติดอยู่กับสังคมและครอบครัวเป็นตัวกำหนด จนหมดโอกาสที่จะตัดสินใจอะไรได้เอง Aaron Ahuvia ศาสตราจารย์ด้านการตลาด ประจำมหาวิทยาลัย Michigan ได้กล่าวไว้ว่า “มีสิ่งบีบรัดแน่นหนาฝังตัวอยู่ในวัฒนธรรมที่ถ่ายทอดต่อ ๆ กันมา” ผลก็คือ เกิดความไม่ลงรอยกันระหว่างวัฒนธรรมที่ตกทอดมากับสิ่งที่พัฒนาตามแนวใหม่ซึ่งปล่อยให้ชาวเอเชียมีเสรีในตัวเองมากกว่า แต่บางทีกลับมีความสุขน้อยกว่า   อย่างน้อยก็ในช่วงเวลาสั้น ๆ

********